Traumasensitief Onderwijs

  • Leerlingen die veel meemaken in hun leven, nemen hun ervaringen mee als ze naar school gaan. 
  • Deze leerlingen ontwikkelen vaak een veelheid aan problemen: in gedrag, in het leren en in hun welzijn. Hierdoor vragen ze om een specifieke aanpak en ondersteuning. 
  • Stabiele relaties met betekenisvolle volwassenen, zoals een leerkracht, zijn cruciaal bij het herstellen van ingrijpende levensgebeurtenissen en het ontwikkelen van veerkracht.
  • Traumasensitief Onderwijs behelst kennisontwikkeling over stress,  trauma, het brein, relatie en regulatie. Het is een lens om vanuit kennis en begrip te kijken naar gedrag op leerling niveau; naar de organisatie en het eigen handelen; naar gevoelens van verlegenheid en onmacht. 
  • Traumasensitief Onderwijs draagt bij aan een klimaat waarin leerlingen, leerkrachten én ouders samen zorgen voor herstel en ontwikkeling van relaties, zelfregulatie en leren. 

Inleiding

Voor veel kinderen is het leven niet zonder zorgen. Uit onderzoek en ervaring weten we dat veel kinderen al op jonge leeftijd negatieve levenservaringen of zelfs traumatische ervaringen meemaken. Mishandeling, scheiding, armoede en andere vormen van stress in de directe leefomgeving kunnen een destructieve impact hebben op het leren en gedrag van kinderen. Voor deze kinderen kunnen leerkrachten en andere onderwijsprofessionals het verschil maken: de school als baken van veiligheid, rust en vertrouwen. Kinderen nemen hun ervaringen mee als ze op school en in de klas komen. Deze ervaringen kunnen het kind zelf beïnvloeden, maar ook de mensen om het kind heen. Het leren en de omgang met anderen kan in het geding komen. Op school kunnen leerlingen moeite hebben zich te concentreren, zijn druk of juist heel teruggetrokken, hebben moeite om met andere leerlingen om te gaan en kunnen gedragsproblemen laten zien in de omgang met de leerkracht. Geregeld komen deze leerlingen moeizaam tot leren en leidt de omgang met deze leerlingen er bij leerkrachten toe dat ze zich onmachtig of uitgeblust voelen om een goede manier te vinden met hen om te gaan. 

In een Traumasensitief Onderwijsklimaat ontwikkelen alle medewerkers, leerlingen, ouders en samenwerkingspartners kennis over de verregaande impact van negatieve levenservaringen, trauma en (chronische) stress op de ontwikkeling van kinderen en staat de professionele fitheid van de medewerkers voorop. Traumasensitief Onderwijs is erop gericht leerlingen een veilige plek te bieden waar ze met plezier naartoe gaan en tot leren komen. Het gaat om cognitief leren, maar ook om groei op sociaal gebied, jezelf leren reguleren en het ontwikkelen van veerkracht. Ook staat in TSO een gezonde werkomgeving voor haar medewerkers centraal waardoor zij voor de leerlingen en diens directe omgeving optimaal kunnen functioneren als een bron van kennis, steun en inspiratie. We weten dat relatief kleine aanpassingen in je manier van lesgeven grote effecten kunnen hebben op het functioneren van kinderen en van jezelf. Ook weten we dat deze aanpassingen niet alleen goed zijn voor getraumatiseerde kinderen maar voor álle kinderen.

Stap voor stap

Ingrijpende jeugdervaringen 

Uit onderzoek weten we dat ingrijpende jeugdervaringen ongelooflijk veel voorkomen in alle lagen van de bevolking. Ingrijpende jeugdervaringen zijn ervaringen zoals kindermishandeling of verwaarlozing, seksueel misbruik, geweld tussen ouders/verzorgers, middelenmisbruik van ouder(s), een ernstige ziekte of het overlijden van een ouder, bedreiging met een mes of vuurwapen en uithuisplaatsing. In de internationale literatuur wordt vaak naar de term ingrijpende jeugdervaringen verwezen als ‘Adverse Childhood Experiences’, afgekort ACEs. Uit recent onderzoek blijkt dat in het regulier onderwijs 45% van de leerlingen 1 of meer ACE’s heeft meegemaakt. In het speciaal onderwijs ligt dit percentage nog hoger: 96% heeft 1 of meer ACE’s meegemaakt, en 76% van de leerlingen 4 ACE’s of meer. 

Effect op de ontwikkeling

Het meemaken van ingrijpende ervaringen kan een grote invloed hebben op de ontwikkeling van kinderen en jongeren. Vooral de ervaringen die een kind in zijn eerste levensjaren opdoet in de relatie met anderen zijn van grote invloed op de groei en de organisatie van de hersenen. Stress die voortkomt uit ingrijpende ervaringen kan schadelijk zijn voor de ontwikkeling van de hersenen, zeker als een kind geen bescherming van een betrouwbare volwassene ontvangt. Door het meemaken van ingrijpende ervaringen kunnen gedachten, gevoelens en gedrag van kinderen verstoord raken. Op school kunnen leerlingen moeite hebben zich te concentreren, zijn druk of juist heel teruggetrokken, hebben moeite om met andere leerlingen om te gaan en kunnen gedragsproblemen laten zien in de omgang met de leerkracht.

De noodzaak voor TSO

Leerlingen die veel meemaken nemen hun ervaringen mee als ze naar school gaan. Het leren en de omgang met anderen kan in het gedrang komen. Deze leerlingen vragen om een specifieke aanpak om tot leren te komen en hebben ondersteuning nodig bij het reguleren van emoties en gedrag. Dit wordt ook wel zelfregulatie genoemd. Deze leerlingen doen een bijzonder appel op onderwijsprofessionals. Dit maakt dat leerkrachten gevoelens van onmacht, twijfel en stress kunnen ervaren. De aanwezigheid van stabiele relaties met betekenisvolle volwassenen, zoals leerkrachten, is voor alle kinderen een cruciale factor in hun ontwikkeling en helemaal bij leerlingen die herstellen van ingrijpende ervaringen. Het herstellen van ingrijpende ervaringen gebeurt grotendeels via het herhaald opdoen van positieve ervaringen in het dagelijks leven in het gezin en op school. 

TSO voor alle leerlingen

Alle leerlingen, zowel in regulier en speciaal onderwijs, hebben van tijd tot tijd te kampen met een te veel aan stress. Het leren aangaan van relaties en ontwikkelen van zelfregulatievaardigheden is essentieel voor zowel school- als maatschappelijk succes. Traumasensitief onderwijs heeft daarmee niet alleen positieve effecten voor leerlingen die ingrijpende ervaringen hebben meegemaakt, maar is ondersteunend voor alle leerlingen.

Ervaringen met TSO

Vanwege positieve praktijkervaringen maar beperkt wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van TSO is in november 2018 het project ‘Traumasensitief Onderwijs: implementatie van een traumasensitief klimaat in scholen door professionalisering van leerkrachten’ gestart. In dit project wordt onderzocht welk effect TSO heeft op leerkrachtcompetenties, relatie leerling-leerkracht en klassenklimaat. Tevens worden effecten verwacht op leerling-niveau: symptomen van trauma, (probleem)gedrag, veerkracht en zelfregulatie.

De positieve praktijkervaringen wijzen erop dat een Traumasensitief Onderwijsklimaat kan bijdragen aan een vergroot gevoel van veiligheid bij de leerlingen, een afname van probleemgedrag, hogere leeropbrengsten, competentere leerkrachten die minder werkbelasting ervaren. 

Hoe ontwikkel je een TSO klimaat?

De ontwikkeling van een Traumasensitief Onderwijsklimaat kan worden verdeeld in 4 fases:

  1. Verkennen van de noodzaak van een Traumasensitief Onderwijsklimaat
  2. Voorbereiden op een Traumasensitief Onderwijsklimaat onder andere door de teamtraining ‘Lesgeven aan getraumatiseerde kinderen’. 
  3. Het verbinden van de kennis van Traumasensitief Onderwijs aan de andere ontwikkelpunten die de school heeft. Hierbij hoort het stapsgewijs uitvoeren van een actieplan, waarin o.a. kennisontwikkeling, het richting geven aan een traumasensitief onderwijsklimaat, relatie en regulatie centraal staan. 
  4. Het borgen van de implementatie van een Traumasensitief Onderwijsklimaat. 

Hoewel de effecten van de invoering van TSO vanaf het begin merkbaar zijn, kost het meerdere jaren om TSO volledig in het dagelijks handelen van de school op te nemen.

Ondersteuning bij de ontwikkeling van een TSO klimaat

Het Expertisecentrum Orion biedt scholen ondersteuning in de vorm van trainingen, teampresentaties en coaching on-the-job voor het MT en in de klas. Leerkrachten én schoolteams kennis en handvatten te bieden krijgen getraumatiseerde kinderen een grotere kans zich optimaal te ontwikkelen. Stichting Orion heeft Traumasensitief Onderwijs als speerpunt voor al haar 9 schoollocaties en investeert in interne expertiseontwikkeling op dit gebied onder leiding van twee inhoudelijk deskundigen in combinatie met praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek. 

Vraag 

Wat is traumasensitief onderwijs precies (TSO)?

Antwoord 

In een traumasensitief onderwijsklimaat ontwikkelen alle medewerkers, leerlingen, ouders en samenwerkingspartners kennis over de verregaande impact van negatieve levenservaringen, trauma en (chronische) stress op de ontwikkeling van kinderen en staat de professionele fitheid van de medewerkers voorop. Traumasensitief onderwijs is erop gericht leerlingen een veilige plek te bieden waar ze met plezier naartoe gaan en tot leren komen. Het gaat om cognitief leren, maar ook om groei op sociaal gebied, jezelf leren reguleren en het ontwikkelen van veerkracht. Ook staat in TSO een gezonde werkomgeving voor haar medewerkers centraal waardoor zij voor de leerlingen en diens directe omgeving optimaal kunnen functioneren als een bron van kennis, steun en inspiratie.

Vraag 

Hoe weet ik of traumasensitief onderwijs iets is voor mijn school? 

Antwoord 

Traumasensitief onderwijs is goed voor álle leerlingen. Kennis over de ontwikkeling van hersenen en stress leidt er toe dat leerkrachten beter toegerust zijn om negatief gedrag te begrijpen, leerlingen te begeleiden bij stressregulatie en meer inzicht hebben in het belang van inspanning en ontspanning, juist ook voor het cognitief leren. De ontwikkeling van traumasensitief onderwijs wordt op maat aangeboden. Er wordt aangesloten bij de sterke kanten van de school en samen wordt gekeken hoe de school vanuit een gedegen basis van kennis verder kan ontwikkelen.   

Vraag 

Wat kan ik doen als ik meer wil weten of in actie wil komen?

Antwoord 

Het expertisecentrum Orion is gespecialiseerd in de ontwikkeling van traumasensitief onderwijs en kan je op weg helpen. Via het Expertisecentrum Orion kun je vrijblijvend contact leggen. Het expertisecentrum kan vanaf de start van het traject de school begeleiden bij voorbereiding, training en implementatie van traumasensitief onderwijs. Samen kijken we hoe de ontwikkeling van traumasensitief onderwijs past bij waar de school staat en wat de beste manier is om er mee aan de slag te gaan. 

Meer informatie? Neem contact op met het expertisecentrum!